Kalikst Graba- "un vampire" czy "dz

Początek1 / 1

Wstęp

Spośród negatywnych postaci powieści tendencyjnych jedna persona zasługuje na szczególną uwagę. Jest to tytułowy bohater powieści Elizy Orzeszkowej, pan Kalikst Graba. Jego niezwykłość polega na tym, iż nie jest jednoznacznie złym człowiekiem, w przeciwieństwie do innych postaci literatury tendencyjnej. „W powieściach tendencyjnych bohaterowie są wyraźnie dzieleni na dobrych i złych (...) ich postępowanie ma być przykładem pozytywnym bądź negatywnym.” Celem niniejszej pracy jest ukazanie psychiki owego szczególnego i niezmiernie tajemniczego bohatera, którego sama autorka nazywa „nieszczęśliwym” oraz wskazanie powinowactw łączących go z innymi mrocznymi postaciami literatury europejskiej. Drugim zadaniem tej rozprawy będzie odpowiedź na pytanie postawione w tytule: Czy pan Graba to „wampir” czy „dziki kocur”? Określenia te pochodzą z powieści „Pan Graba” i znakomicie oddają relatywny stosunek narratora i bohaterów do tytułowej postaci.

Wygląd zewnętrzny a życie wewnętrzne Kaliksta Graby Prezencja Kaliksta Graby odzwierciedla jego życie wewnętrzne, psychikę. „Wznosząc z powierzchowności, mógł on mieć lat trzydzieści, ale mógł też mieć i pięćdziesiąt. Włosy i usta miał młodzieńcze, cerę twarzy starca, oczy młodzieńca, to starca na przemian. (…)Ściągłą twarz o pięknych i regularnych rysach pokrywała żółtawa bladość, będąca zwykle świadectwem fizycznych lub moralnych chorób, i przykro odbijała od głębokiej czerni włosów i brody. (…)Wyższą wargę i część lewego policzka przebiegało mu co chwila nerwowe drganie, jakie daje się spostrzegać u ludzi, wyniszczonych chorobą lub namiętnościami; drganie tu udzielało się niekiedy i lewej powiece; wtedy zdawał się mrugać na kogoś jednym okiem. Wzrost miał wysoki, rękę małą i wielkiej białości, ale bardzo chudą; chudość ta zresztą raziła w twarzy jego i psuła piękność całej postawy, rzucając na nią cechę wyniszczenia i bezsilności.” Charakterystyczną cechą wyglądu Graby jest bladość jego cery. Jednak już na początku drugiej części książki owa cecha zostaje obalona. Graba ma pożółkłą twarz oraz posiwiałe włosy, co starannie ukrywa pod bielidłem i farbą. Można zatem powiedzieć, iż Kalikst Graba nosi maskę. „Maska (…) jest chęcią posiadania (…) nowej twarzy.” Wspomniana maska może dotyczyć dwóch poziomów. Pierwszy to chęć zakrycia znamion pozostałych po jakichś chorobach czy silnych przeżyciach duchowych. Przykładem może być nerwowy tik jako pozostałość po silnym wstrząsie lub życiu w ciągłym stresie, jakie prowadzi hazardzista. Być może jakiś ślad pozostawiła po sobie także przebyta gruźlica. „Gruźlica powstaje z nadmiaru namiętności, dotyka ludzi niepohamowanych i zmysłowych(…)” Hedonistyczny tryb życia Graby niejako wyznacza mu rolę gruźlika. „Ludzie cierpiący na gruźlicę mogą być przedstawieni jako namiętni, lecz typowym gruźlikiem jest ktoś pozbawiony witalności, sił żywotnych.” Wyżej cytowany opis Kaliksta Graby ukazuje cechę bezsilności, charakterystycznej dla gruźlika. Jednocześnie gruźlica nosi w sobie znamion geniuszu. „Charakter melancholijny-albo suchotniczy-był cechą istot wyższego rzędu: wrażliwych, twórczych, innych niż wszyscy” Niepospolitość odróżnia Grabę od jego kompanów, potwierdza to Żyd Widger:” Pan zaś miałeś rozum niepospolity, spryt ogromny, dar pociągania ku sobie serc i umysłów ludzkich niedorównany, wymowa twoja płynęła ci z ust miodem i ogniem, twarz nawet i postać natura dała ci piękną i niepospolitą. Miałeś więc pan wszystko po temu, aby zostać bohaterem.” Gruźlica Kaliksta Graby nie jawi się tylko jako choroba, ale także jako znacząca cecha geniuszu, który jednak został zmarnowany wskutek dręczącej Grabę gorączki złota. Innym frapującym elementem wyglądu pana Graby są jego „drobne, białe i ostre zęby.” Ta cecha razem z bladą cerą może kojarzyć się z pewnym wytworem ludowych wierzeń, jakim jest istota zwana wampirem. Jest to ”nieboszczyk wychodzący nocą z trumny i polujący w ciemnościach, gnany żądzą napicia się ludzkiej krwi, pozwalającej przedłużyć jego odrażającą egzystencję.” Skojarzenie z wampirem przychodzi na myśl pewnej epizodycznej bohaterce, która mówi o Grabie: „C`est un vampire!” Zęby tego bohatera przywodzą na myśl drapieżnika. Jednak postać Kaliksta Graby ma bardzo mało wspólnych cech z upiorem wytworzonym przez wierzenia ludowe. Natomiast powieść Elizy Orzeszkowej zawiera w sobie metaforyczny stosunek do wampiryzmu. Bliżej ten wątek będą omawiać następne rozdziały niniejszej pracy. Drugi poziom badania maski Kaliksta Graby dotyczy chęci zerwania z przeszłością i rozpoczęcia nowego życia w nowym miejscu. „Maska pomaga nam stawić czoła przyszłości.” Maska kojarząca się z teatrem wskazuje na rolę, jaką odgrywa Graba w małomiasteczkowym środowisku. Gra on złotego młodzieńca, szlachetnego hulakę, którego wszyscy poważają z powodu domniemanego bogactwa. Jednak ta poza ukrywa człowieka, który, cytując ordynata Zrębskiego, jest „obłudnikiem, intrygantem i łotrem.”

Graba wobec innych

Szczególnie interesujące i pozwalające odsłonić tajemnicę okrywającą Grabę są jego kontakty z osobami mu bliskimi: matką, pierwszą żoną, Kamilą i przyjaciółmi. 1. Kompani Stosunki łączące Grabę ze złotą młodzieżą miasteczka M. są jednoznaczne. Kalikst Graba wykorzystuje swoich towarzyszy w celu nawiązania kontaktów z arystokracją oraz pozyskania dobrej opinii publicznej. Świadczy o tym notatka zapisana ręką Graby na pierwszym spotkaniu z późniejszymi kompanami:” Ordynat, mąż bogatej żony i kuzyn bogatych kuzynek, obiecujący mieć ich na oku. Reszta-narzędzia pomocnicze.” Ów cytat ukazuje jak przedmiotowo Kalikst Graba traktował swoich towarzyszy, sam zapewne czuł się kimś wyjątkowym. Oddziałuje na swych kompanów drwiną i cynizmem. ”Autodemaskacja jest jednym z zasadniczych chwytów prezentacji „mistrza ludzi wesołego życia” i zafascynowanych nim uczniów. W wypowiedziach tych pobrzmiewają tony bolesnego, tragicznego niemal cynizmu synów ginącego świata.” Autodemaskacja uchroniłaby być może kompanów Graby od jego zgubnego wpływu, gdyby oni sami nie byli zepsuci złym wychowaniem( choćby przykład Tozia Słabeckiego, kradnącego kuzynkom futra). Z drugiej strony Graba, aby przetrwać, był skazany na karierę szulera. „ Tylko ta droga kariery pozostawała zrujnowanym paniczom, póki koligacje i maniery były dostateczną rekomendacją w świecie arystokratycznych salonów.” 2. ”Kochana moja matka!” Niejednoznaczny jest stosunek Kaliksta do matki. Kiedy Graba opowiada swoją historię w restauracji, wzmiankom o matce towarzyszy szyderstwo i nerwowy śmiech.” (…) tylko dwa razy przy wspomnieniu o matce głośno i nerwowo się zaśmiał.”• Z szyderstw kierowanych pod adresem matki można wywnioskować, iż Graba wini ją za złe wychowanie. Kalikst Graba „(…)jest postacią tragiczną, jest bowiem wstrząsającą ofiarą niewłaściwego wychowania przez nierozumną i słabą matkę.” Matylda Graba rozumie, iż zniszczyła życie swojego syna. Matylda próbuje nie dopuścić do zła, jakie może wyrządzić Kalikst, żeniąc się z Kamilą. Jednak na jego naprawienie jest już za późno. „(…) ja nie jestem jedną ze szczęśliwych matek, którym synowie powierzają uczucia serc swych i zamiary przyszłości! Mnie przeznaczono wiecznie niespokojnym okiem ścigać syn mego po drogach życia i widzieć go tylko przez mgłę łez.” Graba wymknął się spod kontroli matki. Matylda Graba, wychowując go według mody francuskiej, ponosi w dużej części odpowiedzialność za upadek i śmierć swojego syna. 3. Józefa Życie pierwszej żony Graby przepełnione jest tragedią. Z miłości do Kaliksta ucieka z nim z rodzinnego domu i bierze szybki ślub z Grabą. Jest przeświadczona o uczuciu, jakim darzy ją mąż. W rzeczywistości dla Kaliksta ważne jest to, iż panna Józefa to najbogatsza dziedziczka w guberni. Żeni się z nią dla posagu. Niedługo po ślubie Graba zaczyna zaniedbywać żonę na rzecz hazardu. „(…) piękna Józia diabelnie szpetniała: twarz jej zżółkła jak cytryna, oczy poczerwieniały, nad czołem włosy siwieć zaczęły(…)”• 20 Te same zmiany w fizjonomii zaszły później w Grabie, być…