Testament dziadka Jerzego

Początek1 / 3

Testament dziadka Jerzego

Dzień pierwszy

Zaraz po wyjściu z pociągu, pierwsze kroki skierowałem na rynek, by kupić kilka paczek słynnych pierników. Zorientowałem się, że ludzie dziwnie na mnie patrzą. Zacząłem spoglądać, czy nie mam poplamionych spodni albo innej części garderoby. Wyglądało na to, że moje ubranie jest czyste jak łza. Spojrzałem jeszcze na buty. Prawy był na prawej stopie a lewy na lewej. Wszystko się zgadzało. Jeszcze się dotknąłem i zobaczyłem metkę nie po tej stronie. Okazało się, że miałem założoną koszulkę na lewą stronę. Dzień dobry Bardo! Pogoda była upalna. Powietrze pachniało rozgrzanym asfaltem. Z kieszeni wyjąłem pogniecioną kartkę z adresem. Dom numer siedem, ulica Leśna. Po dwudziestu minutach dotarłem na miejsce. Tynk z cegieł lekko się odkruszył. Wszedłem po kilku schodach i podszedłem do drzwi. Zapukałem. Nikt nie otworzył. Postanowiłem spróbować ponownie, ale tym razem głośniej. Nagle drzwi się otworzyły, a z wnętrza domu wyszła starsza pani, z chustą na głowie. – Przepraszam, pralka akurat wirowała i nie usłyszałam pukania. Pan w sprawie noclegu, prawda? - zapytała mnie. – Tak, to ja. Nic nie szkodzi, cieszę się, że trafiłem. - odpowiedziałem jej. – Zaprowadzę pana do pokoju. – Dobrze. – Tutaj będzie pan mieszkał. Proszę oto klucze. – Dziękuję. – Ten większy klucz otwiera pokój, a ten mniejszy cały dom. – Nie ma problemu. – Tu jest pokój, a tam aneks kuchenny. Deska do krojenia, czajnik, talerze i sztućce; wszystko, co potrzebne do przygotowania posiłku. – Dziękuję bardzo. – Skąd pan przyjechał? – Z Wrocławia. Podróż pociągiem trwała nieco ponad godzinę. – A czemu akurat do naszej miejscowości? – Chcę po prostu odpocząć i się wyciszyć. – Zwykle młodzi ludzie tacy jak pan, studenci, przyjeżdżają w większych grupach, a pan przyjechał sam, to rzadkość. – Nie mam szczęścia w relacjach z ludźmi. Wie pani, wolę w spokoju pozwiedzać, niż kłócić się z rówieśnikami o to, kto przyniesie piwo. – Jest pan bystrym młodym człowiekiem. – Tak, przynajmniej dopóki nie popełnię czegoś głupiego. – powiedziałem żartobliwie. – Jak pan się nazywa? – Wiktor. Miło mi panią poznać, pani… – Jadwiga. – Przyniosłem dla pani dwie paczki pierników. – Tylko, że mam cukrzycę. Ale i tak wezmę! Rozpakowałem plecak i rozgościłem się w niewielkim ale schludnym pokoju. Nie potrzebowałem luksusu, wystarczył mi dach nad głową i żeby było przytulnie. Poczułem głód. Zaparzyłem filiżankę czarnej herbaty, a następnie wyciągnąłem z plecaka kanapki z żółtym serem i rzodkiewkami. Z wnętrza plecaka wydobyłem pamiętnik, za którego przyczyną przyjechałem do Barda. Scyzorykiem przeciąłem kartonowe opakowanie i wyjąłem z niego pamiętnik. Wakacje wakacjami, ale moją główną pobudką było coś innego. Testament dziadka mnie tu przywiódł:

To, że to czytasz, znaczy, że mnie już nie ma. Moją ostatnią wolą jest przekazanie Ci pamiętnika. Kluczem do jego zrozumienia jest miejsce mojego pochodzenia. Miejscowość, w której przyszedłem na świat i gdzie spędziłem lata, o których nigdy Ci nie mówiłem. Tam odkryjesz, dlaczego niektóre tematy były u nas rzadko wspominane. Pojedź w to miejsce Wiktorze. To moje pożegnanie z Tobą kochany wnuczku. Dziadek Jerzy

Zacząłem lekturę pamiętnika. Wiedziałem, że to może nie być łatwe. Jednak po to tu przyjechałem. Okazało się, że był napisany w języku niemieckim, którego w ogóle nie rozumiałem.  Nie miałem ochoty tłumaczyć każdego słowa za pomocą jakiegoś translatora. Znalazłem biuro tłumaczeń w wyszukiwarce Google. Okazało się, że mieściło się w centrum. Jako, że było jeszcze jasno, od razu tam wyruszyłem.

Lipcowe słońce wciąż świeciło wysoko na niebie. Droga do centrum biegła wzdłuż cmentarza. Biuro tłumaczeń znajdowało się na ulicy Głównej, w pobliżu grodziska. Drzwi do starej kamienicy były otwarte. Wszedłem do środka. Przy biurku siedziała kobieta.

– Dzień dobry – zainaugurowała rozmowę. – Jak mogę panu pomóc? – Przyniosłem coś, co wymaga tłumaczenia. – Z jakiego to ma być języka? – Z niemieckiego. – Och, dzisiaj pana Juliana nie będzie, to on zajmuje się niemieckimi tłumaczeniami. – To może chociaż mogłaby mi pani polecić jakąś kawiarnię, w której mógłbym zjeść coś dobrego?  – Najbliżej będzie pan miał do kawiarni Stary Most. A do pana Juliana zapraszam jutro. – Dobrze, dziękuję i do widzenia!

Udałem się nieco spragniony słodkości do kawiarni, która znajdowała się na tej samej ulicy. Dotarłem pod wskazane miejsce. Zszedłem po schodkach i rzeczywiście znalazłem się w kawiarni, z tą różnicą, że nie była to ta, do której zmierzałem. Jednak czy to ma jakieś większe znaczenie? Na tablicy przed lokalem było napisane: “Kawiarnia, kawa, ty. Przypadek?”. Choć kawiarnia nazywała się inaczej, postanowiłem wstąpić do środka. Usiadłem przy stoliku. Ujęło mnie wnętrze tego miejsca, które zdobiła odsłonięta czerwona cegła a nad głowami gości rozciągał się sufit z fragmentami naturalnego drewna i grubymi ciosanymi belkami. W powietrzu unosił się zapach kawy i pieczonego ciasta. Kelner podszedł do mojego stolika i podał menu. Zamówiłem prawdziwą kawę oraz sernik z powidłami. Uwielbiam tak zaczynać wakacje. Zajadając pyszne ciasto i popijając znakomitą kawę uruchomiły się we mnie najlepsze wspomnienia. Przypomniałem sobie jak w dzieciństwie babcia z dziadkiem zabierali mnie w pobliskie góry i nad rzekę. A gdzie są teraz? Może w Bardo, bo Bardo to nie tylko miasteczko, w którym jestem. Bardo w buddyzmie tybetańskim to taki stan przejściowy między życiem a śmiercią. Taki rodzaj snu, który przeżywa dusza, zanim wcieli się ponownie. Podobno ten stan trwa czterdzieści dziewięć dni. Tylko, że moich dziadków nie ma na tym świecie o wiele dłużej. Po dziadku coś jednak pozostało. Pamiętnik, który zapisał mi w testamencie. Poczułem tęsknotę, jaką wnuczek obdarza ukochanego dziadka, nawet wtedy jak tego dziadka już nie ma, a może szczególnie wtedy.

Część 22 / 3

Kelner po kilkunastu minutach podszedł do mojego stolika i zapytał: – I jak, smakowało panu? – Tak, to było bardzo dobre! – odpowiedziałem. – Czy życzy pan sobie czegoś jeszcze? – Z jedzenia nie, ale chciałbym zasięgnąć informacji. – Proszę pytać. – Ktoś polecił mi kawiarnię Stary Most, wskazał drogę a ja trafiłem do was, a przecież ta kawiarnia ma inną nazwę. Czy już na początku mojego pobytu się zgubiłem? – Dobrze pan trafił! To ta sama kawiarnia, no prawie, tylko po powodzi w 2024 roku zmienili się właściciele. Teraz kawiarnia nazywa się Cudna ale niektórzy mieszkańcy używają starej nazwy z przyzwyczajenia. Jak pan pewnie zauważył w pobliżu znajduje się duży, stary, średniowieczny most, który zainspirował poprzednich właścicieli do nadania nazwy kawiarni. – Słyszałem o tej nieszczęsnej powodzi, wszędzie ją pokazywali w mediach. – W szczytowym momencie poziom Nysy Kłodzkiej wynosił siedem metrów i był przekroczony o około pięć metrów. Pod wodą znalazło się wówczas pół Barda. Między innymi ulica Główna, na której się znajdujemy i Grunwaldzka po drugiej stronie rzeki, gdzie mieszkańcom pozalewało domy i piwnice. – Bardzo panu dziękuję za obszerne wyjaśnienia. – Nie ma za co. No i zapraszamy ponownie. Uregulowałem rachunek i opuściłem kawiarnię. Nabrałem chęci, by przejść się tym starym kamiennym mostem. Most jest zarówno dla pieszych jak i dla zmotoryzowanych. Po prawej, tuż za balustradą znajduje się figura Jana Nepomucena, a patrząc na miasto z lewej strony mostu można dostrzec drugi most; samochodowy i za nim trzeci kolejowy. Do tego można skorzystać ze spływów kajakowych bądź pontonowych.

Dzień drugi

Po śniadaniu, udałem się do tłumacza wraz z pamiętnikiem. – Dzień dobry, czy zastałem pana Juliana? – Tak, zaprowadzę pana.

– Dzień dobry, czy mógłbym pana prosić o przetłumaczenie tego pamiętnika? – Oczywiście, że tak. Z tego, co widzę, będzie z tym trochę roboty. – No dobrze, ile to będzie kosztowało? – Osiemdziesiąt złotych od strony. – Zatem trochę się wykosztuję ale bardzo mi zależy na tym, by odkryć, co kryje w sobie ten rodzinny pamiętnik po dziadku Jerzym. Kiedy będę mógł go odebrać? – Zajmie mi to tydzień. – A czy mógłbym przychodzić do pana w ramach spaceru każdego dnia i odbierać część tłumaczenia? – Tak, poza weekendami. Po pierwsze może pan przyjść jeszcze dziś około szesnastej.

Pozwiedzałem miasto, odwiedziłem kalwarię, odebrałem pierwszą cześć tłumaczenia i udałem się na spoczynek. Otwarłem pierwszą stronę. Zacząłem połykać kolejne litery i zdania. W pewnym sensie przeniosłem się w czasie. To historia młodości mojego dziadka. Historia, której nie znałem a wcześniej nikt mi jej nie przekazał. Czytając nie mogłem oderwać się od lektury. Porwały mnie echa dawnych dni.

Wartha[ Wartha – przedwojenna nazwa miejscowości Bardo.] na Dolnym Śląsku, rok 1938.  Nazywam się Jurgen i otrzymałem powołanie do wojska. Na wieść o tym, matka zaczęła się bać, że straci syna, jak kiedyś męża podczas wojny. Marzyłem o studiowaniu medycyny. Miałem nadzieję, że do wojny nie dojdzie. Matka powierzyła mój los Matce Boskiej, która trzymała pieczę nad naszym miasteczkiem. Zostałem powołany do sił Wehrmachtu[ Wehrmacht – niemiecka siła zbrojna.], co nie bardzo mi się podobało. Marzyło mi się zostać doktorem. Miałem się stawić na dworcu kolejowym i pojechać na ćwiczenia. Wszyscy poborowi z mojego miasteczka otrzymali bilety kolejowe do Neuhammer am Queis[ Neuhammer am Queis – przedwojenna nazwa wsi Świętoszów.]. Przed wyjazdem chciałem jeszcze zobaczyć się z Gerdą. Kupiłem róże, zjadłem obiad u jej rodziny, a potem poszliśmy na spacer w ciepły lipcowy dzień, marząc o wspólnych wakacjach nad morzem po moim powrocie z wojska. Rozmawialiśmy o powołaniu, także jej brata Karla, o lęku i nadziei, że razem będzie nam łatwiej i że nic złego się nie stanie. Mieliśmy stawić się na poligonie w Pstransse[ Pstransse – dawna niemiecka nazwa wsi, która obecnie nazywa się Pstrąże.]. Na dworcu kolejowym było wielu poborowych. Byłem tam razem z Karlem. Niektórzy poborowi jeszcze nie zdążyli wsiąść do wagonu, a już byli pijani. Ja się napiłem dopiero w wagonie. Zajechaliśmy koleją do Neuhammer am Queis, skąd mieliśmy się udać na poligon w Pstransse. Nasza służba w wojsku miała trwać dwa lata. Na początku obiecano nam czteromiesięczne szkolenie na poligonie, by zrobić z nas „prawdziwych mężczyzn”. Dworzec w Neuhammer am Queis był murowany, z dwoma peronami i nastawnią. Była nawet rampa do załadunku czołgów. W pobliżu znajdowała się ceglana wieża ciśnień. Poza normalną koleją, była też wąskotorowa na terenie kompleksu wojskowego. Stąd do poligonu w Pstransse było już bardzo blisko, więc wkrótce się na nim znalazłem. Na poligonie było kilka tysięcy żołnierzy. Na początku mieliśmy się rozlokować w koszarach, a na następny dzień zaplanowana była przysięga. Wszystko w jakimś dziwnym pośpiechu i bez obecności najbliższych. Kiedyś żołnierz niemiecki przysięgał na państwo i konstytucję, a teraz słowa przysięgi były inne: “Składam tę świętą przysięgę w obecności Boga, że będę oddawał bezwarunkowe posłuszeństwo Adolfowi Hitlerowi, Führerowi Rzeszy Niemieckiej i Narodu, Najwyższemu Dowódcy Sił Zbrojnych, i że jako dzielny żołnierz będę gotów w każdej chwili ryzykować swoje życie za tę przysięgę”. Na poligonie panowała duża dyscyplina. Od rana ćwiczyliśmy kondycję, biegając z pełnym rynsztunkiem, czołgając się, omijając różne przeszkody. Trenowaliśmy też strzelanie, taktykę pola walki, współpracę piechoty z pancerniakami. Prawie codziennie była musztra, która miała nas ukształtować na posłusznych żołnierzy. Tam poznałem Hansa, z którym się zaprzyjaźniłem. On też miał swoje marzenia, o których na razie musiał zapomnieć. Pracował w rodzinnym zakładzie szewskim i miał przejąć rodzinny interes. Teraz jednak miał inny problem. Podczas ćwiczeń nadwyrężył sobie bark. Za dużo dźwigał i coś mu przeskoczyło. To nie była dobra prognoza dla żołnierza. Jako, że coś tam potrafiłem, zaoferowałem mu pomoc w nastawieniu stawów. Zawył przy tym niemiłosiernie, ale zaraz potem poczuł ulgę i podziękował. Każdy z nas na wyposażenie otrzymał karabinek Mauser, pistolet maszynowy MP – 40 zwany Schmeisserem, a kierowcy mieli pistolety P – 08 Luger i P – 38 Walther. Wyposażenie zależało od tego, jakie kto pełnił funkcje. Na poligonie były też granatniki i broń przeciwpancerna. Miało się wrażenie, że mamy najnowocześniejszy sprzęt i że nasza armia jest potężna. Pod presją tej siły, jeszcze w marcu, zanim mnie powołano, Austria została przyłączona do Rzeszy bez jakichś większych problemów. Nas Niemców wystraszyły się nas nawet Anglia z Francją. Mogły nam przecież wypowiedzieć wojnę, a jednak zabrakło im odwagi.  W oddziale służył podoficer Müller, który regularnie się mnie czepiał i wytykał źle zawiązane buty, zbyt wolne przeładowywanie magazynka i tempo biegu. W końcu ukarał mnie sprzątaniem całego korytarza. Pomógł mi Hans, który przyjaźnił się z Müllerem i jako jedyny pozyskał jego przychylność.

Dzień trzeci

Dzień rozpocząłem od śniadania, które sobie przyrządziłem w tym powiedzmy pensjonacie. Później wyruszyłem do pana Juliana po kolejne skrawki pamiętnika. Następnie odwiedziłem kawiarnię Cudną, aby zjeść coś smacznego i poczytać. Zastanawiałem się dlaczego mojego dziadka powołano do niemieckiego wojska, skoro ja jestem Polakiem. Zatopiłem się w lekturze pamiętnika...

Część 33 / 3

31 sierpień 1939, czwartek, koszary w Niemczech Od kilku dni w powietrzu unosiło się jakieś napięcie. Dowódcy byli nerwowi i jednocześnie podekscytowani. Nieustannie byliśmy w gotowości bojowej. Każdy z nas otrzymał nieśmiertelnik, czyli zawieszkę z blachy na łańcuszku, którą żołnierz nosił na szyi. Wygrawerowano na nim: imię i nazwisko, numer identyfikacyjny, jednostkę i grupę krwi. W razie śmierci żołnierza na polu walki, będzie można go zidentyfikować albo pomóc rannemu. Spodziewaliśmy się, że coś wielkiego może się wydarzyć. No i się wydarzyło. Padł rozkaz, aby wszystkie oddziały były gotowe do wymarszu na wschód. Przeczuwaliśmy jednak, że zbliża się wojna. Jeszcze bardziej zatęskniłem za matką i za Gerdą. Mogłem jedynie wysłać do nich list. Dowiedzieliśmy się, że Polacy zajęli radiostację w naszym przygranicznym mieście Gleiwitz[ Gleiwitz – przedwojenna nazwa Gliwic.]. To nas dodatkowo wzburzyło. Później okazało się, że to była prowokacja, ale jak mawiał nasz wódz: „Zwycięzców się nie osądza”.

1 wrzesień 1939 Naszym dowódcą był generał Ferdinand Neuling, uczestnik wielkiej wojny z 1914 roku, który zyskał sławę dzięki odznaczeniom w postaci żelaznych krzyży. Budził w nas podziw. Müller najwyraźniej pragnął mu dorównać. Byliśmy z Karlem i Hansem. Czułem mieszankę ekscytacji i strachu. Niemieckie oddziały rozpoczęły atak głównie od strony Beuthen[ Beuthen – przedwojenna nazwa Bytomia.] i Hindenburga[ Hindenburg – przedwojenna nazwa Zabrza.]. Nie było mnie tam, gdyż stacjonowaliśmy w Gleiwitz. Byliśmy dobrze zorganizowani. Każdy miał jasno określone zadania. Wszystko przebiegało zgodnie z planem. Przygotowywaliśmy się na Blitzkrieg, czyli błyskawiczną wojnę. Mieliśmy przewagę w liczbie żołnierzy, czołgów i sprzętu. Nasze dowodzenie było lepsze. Koordynacja działań armii przy zdobywaniu Śląska i innych terenów była znakomita. Najpierw uderzyły bombowce, by zniweczyć kluczowe cele wroga. Nasze sztukasy zbombardowały lotnisko na Muchowcu w Katowicach. Luftwaffe miało na celu ogłuszenie przeciwnika. Niszczyliśmy łączność, węzły kolejowe, a gdy było to konieczne, także drogi i mosty. Po chwili, atak był prowadzony przez artylerzystów, którzy demolowali umocnienia, pozycje obronne wroga i bunkry. Wiele z nich było opuszczonych. Następnie wkraczały czołgi, nasza Panzerwaffe[ Panzerwaffe – niemieckie wojska pancerne.], przełamując linię obrony i wdzierając się głęboko na polskie pozycje, dezorganizując ich obronę. Działaliśmy ze wspaniałą synchronizacją. Polacy dzielnie się bronili, ale nie mieli z nami szans. Zginęli lub się wycofywali. Na końcu wkroczyła piechota Wehrmachtu. Naszym zadaniem było zabezpieczenie zdobytej przestrzeni. Jeśli ktoś jeszcze nas atakował, odpowiadaliśmy ogniem. Braliśmy jeńców do niewoli. Pragnęliśmy jak najszybciej zdobyć Katowice. Mimo naszej przewagi, Polacy stawiali opór. My czekaliśmy na rozkazy w Lesie Łabędzkim.

Dzień czwarty

Mój dziadek był niemieckim żołnierzem, który wraz z innymi niemieckimi żołnierzami najechał na Polskę. Nie mogłem w to uwierzyć! Mój dziadek? Dolnoślązak strzelający do innych Ślązaków, tych z Górnego Śląska? Kontynuowałem lekturę pamiętnika...

2 września  Przekroczyliśmy granicę w Gierałtowicach i udaliśmy się w stronę Ornontowic. Tutaj czekały nas pierwsze walki z polskimi oddziałami samoobrony. Na początku Polacy wykazywali się odwagą a nawet brawurą, a jeden z nich oddał celny strzał do Karla, który przewrócił się na ziemię. Uklęknąłem przy nim. Nie wiem, co powiedziałbym Gerdzie, gdyby zginął. Tymczasem padły kolejne strzały i kilku naszych zostało trafionych. Byliśmy pod ostrzałem. Müller rozmawiał przez radio z pancerniakami. Niebawem pojawił się cały batalion pancerny, a kolumna naszych czołgów, zaczęła buchać całymi salwami. Opór przeciwnika zmalał, a nasi parli do przodu. Hans zastrzelił tego Polaka, który trafił Karla. Okazało się, że Karl został tylko draśnięty. Dawno nie czułem takiego strachu, jak wtedy. Po tej strzelaninie było już spokojniej. Wkroczyliśmy do wsi Ornontowice, gdzie dzieciom rozdawaliśmy cukierki. Część ludności witała nas po niemiecku. Przemarsz trwał kilka godzin.

3 września  Zmusiliśmy polskich żołnierzy do wycofania się i weszliśmy do Mikołowa.

4 września Weszliśmy do Katowic od południowej strony, zaczynając od dzielnic Brynów, Ochojec i Piotrowice. Opór ze strony obrońców został szybko złamany. Prawie. W Parku Kościuszki jeszcze się bronili. Czekaliśmy na pomoc od Freikorpsu[ Freikorps – ochotnicze, nacjonalistyczne formacje paramilitarne działające w Niemczech w latach 1918– 1922.]. Z tego, co słyszeliśmy, polskie siły już się wycofały, ale wciąż pozostała tam grupa harcerzy, która ostrzeliwała nas z wieży spadochronowej. Budowla miała sześćdziesiąt dwa metry wysokości. Była używana przez Polaków do ćwiczeń skoków, ale także pełniła rolę punktu obserwacyjnego. Otrzymaliśmy raporty, z których wynika, że harcerze zestrzelili jeden z naszych samolotów, prowadząc ogień z wieży lub dachów pobliskich budynków. Generał Neuling postanowił osobiście przyjrzeć się, razem z oficerami, tej bohaterskiej, acz bezcelowej obronie. W pewnym momencie z wieży rozległ się odgłos serii z karabinu maszynowego. Generał i oficerowie padli na ziemię. Ich czapki leżały obok na trawie. Czuliśmy ogromny strach. Kule przelatywały tuż nad ich głowami, lecz na szczęście nikt nie został ranny. Generał wydał rozkaz zdobycia wieży. W parku wciąż błąkały się jakieś dzieci. Zmusiliśmy je, aby się oddaliły. Park został otoczony przez nas oraz Freikorps. Ogień powędrował w obie strony, a my również zdołaliśmy trafić kilku przeciwników. Ostatecznie wieża została ostrzelana z armaty przeciwpancernej. Oddano pięć potężnych strzałów, po czym wróg zamilkł, a wokół zapanowała grobowa cisza. Pobiegliśmy na wieżę, aby pojmać tych, którzy chcieli się poddać. Nagle jedna dziewczyna zaczęła celować w Hansa. Müller był szybszy i jednym pociągnięciem spustu ją zabił. Druga dziewczyna, sanitariuszka, leżała bezradnie, ale Müller również chciał ją zabić. Karl przekonał Müllera, aby jej darował. Przez chwilę spojrzenia Karla i tej dziewczyny spotkały się. Zastanawiałem się, czy odczuwa ona wdzięczność za uratowanie życia, czy nienawiść wobec podboju jej kraju. Wspięliśmy się po schodach na wieżę i zrzuciliśmy ciała młodych obrońców. Byłem w szoku widząc te dzieci. Niektóre z nich miały około dwunastu lat. Te, które przeżyły, zostały wzięte do niewoli. Generał był z nas dumny. Aby uczcić zwycięstwo, udał się z oficerami do pobliskiej kawiarni Zielone Oczko. Jeszcze tego samego dnia generał Ferdinand Neuling wjechał swoją elegancką limuzyną marki Mercedes-Benz do centrum Katowic, aby podkreślić zdobycie miasta przez Niemców. Tłum powitał go kwiatami. Byli to niemieccy mieszkańcy Katowic. Tego dnia zginęło osiemdziesięciu obrońców miasta. To był krwawy poniedziałek. Sąsiedni Chorzów również został zdobyty bez większych trudności. Śląsk i inne tereny szybko zostały przyłączone do Rzeszy. Tak rozpoczęła się wojna… Polska została dość szybko i…