SPECYFIKA KOMIKSU JAKO DZIEŁA SZTUKI

Pierwsze 50%

1. Próba określenia istoty komiksu W Polsce o takiej dziedzinie sztuki jaką jest komiks, nie ma zbyt dużo informacji ani wiedzy. Wynika to prawdopodobnie z faktu, iż byliśmy przez wiele lat pod sowieckim zaborem, który skutecznie ograniczał rozwój tej sztuki, poprzez cenzurę, która traktowała komiks jako najbardziej masową formę rozrywki, nie uznając go w ogóle za formę sztuki. Poza tym komiksowi umniejszały takie wydawnictwa jak Kariera komiksów Jerzego Kossaka z roku 1966, gdzie autor stawia historie obrazkowe w niekorzystnym dla nich świetle. Krystyna Kuliczkowska, zainspirowana tekstem Kossaka, także napisała artykuł o podobnej tematyce, W obrazkowym mikroświecie z 1974 roku, istnieje znaczna ilość błędów rzeczowych, na przykład słynnego bohatera komiksów - Asteriksa - nazywa „Duszkiem”.Następnie został wydany artykuł Sergiusza Sterny - Wachowiaka , Komiks jako język. Autor rzetelnie podszedł do tematu swych rozważań, jednak korzystał głównie z polskich wydawnictw, takich jak magazyn „Relax” przez co miał zbyt wąskie spojrzenie na komiks w świecie. Pisze, że komiks jest „Płaszczyzną masowej i anonimowej produkcji”. Innym przykładem nienajlepszych prób definiowania tego zjawiska jest Słownik Wyrazów Obcych, autorstwa Władysława Kopalińskiego, gdzie pod hasłem „komiksy” autor odsyła nas do angielskiego słowa „comics” i tym samym od razu sugeruje jego nieodłączny związek z kulturą amerykańską. Pod tym hasłem czytamy: „seryjne, przygodowe albo humorystyczne opowiadania obrazkowe zaopatrzone w skąpy tekst (dialogi i niekiedy krótki komentarz), zamieszczane w gazetach amer. (i in.), a także wydawane w broszurach.” Pisze, że komiksy mają skąpy tekst, co jest nieprawdą, gdyż niektóre posiadają naprawdę dużo słowa pisanego. Są nawet komiksy „przegadane”. Ponadto komiksy nie są tylko przygodowe i humorystyczne, komiks posiada bardzo dużo odmian, takich jak kryminały czy chociażby japońska manga opisane w dalszej części pracy. Studencki w swoim tekście Komiks – dzieło wszechstronnie otwarte pisze: „Komiks z definicji jest sztuką, jednocząc słowo z obrazem, ale – co ciekawe – na każdym kroku z tą definicją igrającą. Wykorzystywał i był wykorzystywany, ciążył ku literaturze, raz ku plastyce, sięgano po niego w najróżniejszych celach.” Słownik języka polskiego wyrażenie „komiksy” definiuje w ten sposób: „Komiksy – historyjki obrazkowe, opatrzone napisami, cykle o charakterze sensacyjnym lub humorystycznym i o niskim poziomie artystycznym” W encyklopedii PWN czytamy zaś, że komiks to „Historyjka obrazkowa bez tekstu lub z krótkim tekstem, zwykle o charakterze sensacyjnym lub humorystycznym, wydany w formie broszury, książki obrazkowej lub zamieszczana w czasopismach.” W 1985 roku została wydana Sztuka komiksu Krzysztofa Teodora Toeplitza, gdzie autor charakteryzuje dość wyczerpująco, zjawisko komiksu jako: „ukształtowana na przełomie XIX i XX wieku, głównie w związku z rozwojem prasy, zwłaszcza amerykańskiej, szczególna forma graficznego powiązania rysunku i tekstu literackiego (jedności ikono - lingwistycznej), służąca rozwijaniu narracji lub obrazowaniu znaczeń, których czytelność jest możliwa w ramach tego powiązania, bez dodatkowych źródeł informacji. Komiks występuje przeważnie pod postacią serii obrazków, powiązanych ciągłością czasową, przedstawiających działania powtarzających się postaci. Komiksy rysowane są ręcznie, przez jednego lub kilku autorów, na papierze, a ich powielanie związane jest z technikami drukarskimi właściwymi prasie lub wydawnictwom ilustrowanym.” Toeplitz piszę, że komiks ma własną literaturę i nie potrzebuje ilustrowania innych tekstów literackich. Wytworzył własnych bohaterów i mitologie. Jest to najpełniejsza z przytoczonych tu prób definicji, jednak komiks jest zjawiskiem trudnym do zdefiniowania, dlatego też nie można brać pod uwagę tylko jednej definicji tylko przeanalizować ich kilka w celu uzyskania jak najpełniejszego obrazu, gdyż każda z nich nawzajem się uzupełnia i wskazuje błędy w innych.

2. Plastyka komiksu 2.1. Kompozycja komiksu Kompozycja jest bardzo ważnym elementem sztuki komiksu. Kompozycja w komiksie stopniowo ewoluowała od pojedynczego kadru, gdzie rozgrywała się cała akcja, znanym nam z The Yellow Kid, amerykańskiego rysownika Outcaulta, po późniejsze takie jak Katzenjammer Kids, Dirka czy Little Tiger Swinnertona. W tych komiksach mamy już rozwój kompozycji do czterech rysunków. Aż powstał komiks Nutt and Jeff, który posiada formę cztero-obrazkową jednakże ukazywał się stale w gazecie. A w wydaniu niedzielnym była całostronicowa kompozycją. Następnie powstaje komiks Little Nemo In Slumberland i od tego momentu komiks rozwijał się w takiej formie. Projektowanie poszczególnych ilustracji nie przynosi tak dobrych rezultatów jak projektowanie od razu całej strony. Poszerza to pole działań, co widzimy w komiksie Le Simbabbad de Batbad autorstwa Freda, w którym przenosi nas w wielo wymiarową kompozycję. Na poszczególnych kadrach widzimy postać chodzącą jakby po skale, wspina się, spada na niego jakiś płyn, a gdy przyjrzymy się całej stronie okazuje się, że forma po której poruszał się bohater jest to kot, który występuje po części w każdym z kadrów. Michel Rio wprowadza do kompozycji różnicę planu, co jest zaczerpnięte z filmu. Przybliżenie, oddalenie czy zmiana kierunku kamery. Wprowadzono także zróżnicowanie wielkości poszczególnych kadrów, aby lepiej móc ukazywać plany dalekie i bliskie. Kadr większy jest także uzasadniany jako rysunek dominujący, na stronie najważniejszy, który najwięcej wnosi do akcji, bądź chcę pokazać coś ważnego. W komiksie Thorgal mamy do czynienia z kompozycją zawsze podporządkowaną sferze narracyjnej. Od trzeciego albumu (w dwóch pierwszych nie było to jeszcze tak widoczne i dopracowane) mamy do czynienia ze ścisłymi regułami dotyczącymi podziału planszy. Rosiński dzieli plansze na trzy równe poziome części, a pion uzależniony jest od fabuły i natężenia akcji. Wszędzie są ściśle wyliczone proporcje. Sposób przekazywania opowieści przez Grzegorza jest bardzo przejrzysty i nic na planszy nie znajduje się przypadkiem, kadry są od siebie zależne. Im dany kadr ma mniejsze znaczenie tym jest mniejszy. Ten schemat także potęguje plansze gdzie, jest z premedytacją łamany. Są stosowane rzadko, rysownik podkreśla w ten sposób ich ważność i niezwykłość wydarzenia. 2.2. Czas i problemy ruchu Czas występuje w komiksie niczym w filmie, jednak podstawową różnicą jest jego ukazywanie. Gdyż w filmie widzimy ruch niemalże tak, jak w rzeczywistości, tak odbiera go nasze oko podczas seansu. Komiks jest to prowadzenie narracji przez następstwo obrazków, tak jak jest to w filmie, jednak w przeciwieństwie do filmu nie wprawia ich w realny ruch, są one do końca statycznymi obrazami. W komiksie oczywiście czas i ruch jest wymagany, gdyż jest to narracja rysunkowa, a cechą narracji jest ruch i następstwo zdarzeń. Dlatego w komiksie trzeba było zastosować specjalny system umownych znaków, dzięki którym odbiorca wie co się aktualnie dzieje na planszach. Kiedy chcemy pokazać samochód, który nagle rusza, rysujemy poziome kreski spod kół i w tle, a o jego prędkości może świadczyć smuga linii i światła za nim czy też chmury kurzu jakie pozostawia za sobą. Mocna, dynamiczna i najczęściej łukowata linia oznacza ruch, np. ręką, uderzenie w kogoś/coś czy dopiero zamach. To czy czytelnik dobrze odbierze relacje zachodzące na rysunku, zależy głównie od umiejętności rysownika. Kiedy bohater leci, spada czy chociażby jak Tarzan buja się na lianie, wtedy na rysunku pojawiają się jakoby cienie, ślad wykonanego ruchu. Umiejętność odczytywania tych znaków oznacza umiejętność posługiwania się jednością ikono – lingwistyczną, gdyż właściwie każde ze zjawisk ruchowych pokazywane w komiksach posiada swoje oznaczenie pod postacią różnych linii, spirali, powtórzeń itp. Jak zauważa K. T. Toeplitz: „komiks w znacznie większym stopniu niż jakakolwiek inna forma narracyjna jest światem ruchu ściśle mechanicznego, jest pokazem zdarzeń ruchowych.” Pojawia się sprzeczność. Z jednej strony jest to jedno klatkowe, migawkowe ujęcie przedstawione jak obraz czy rzeźba, z drugiej zaś potrzeba opowiadania, narracji, wrażenie dynamiki ruchowej, która wymaga ciągłości zdarzenia. Tak jak Dyskobol Fidiasza zastygł w swojej pozycji, to widz musi sobie wyobrazić co zdarzyło się wcześniej i co ma zdarzyć się za chwilę. Jak twierdzi Toeplitz: „komiks jest nowym, niezwykle twórczym sposobem podejścia do tego problemu, że znajdujemy w nim rozwiązania, jakich nie było dotychczas w sztuce.” 2.3. Perspektywa Dzięki zastosowaniu perspektywy autor przenosi widza w sferę odczuć plastycznych. Jednak zastosowana perspektywa różni się od tej zawartej w grafice czy malarstwie, nie ma tu stricte określonych reguł jak w tamtych przykładach. W niektórych komiksach autorzy nie trzymają się ściśle reguły, gdzie w perspektywie linearnej. Linie się ze sobą optycznie nie zbiegają. Dzieje się tak np. w komiksie Flash Gordon. Nie umniejsza to oczywiście rysownikowi, gdyż widz koncentruję swoją uwagę na serii rysunków a nie na jednym. Rysownik musi pamiętać o tym, iż musi nadać całemu dziełu jednolity charakter podczas zmiany kadru, zmian miejsca akcji, czy oglądanie jednej przestrzeni z różnych punktów widzenia. Niektórzy rysownicy wprowadzają tła abstrakcyjne, bądź po prostu czysty kolor. Mające niekiedy imitować przestrzenność ilustracji. Jest także stosowany zabieg wprowadzania kilku różnych planów lub kilkoma nie powiązanymi ze sobą układami perspektywicznymi. Taki zabieg został zastosowany w wyżej wymienionym Little Nemo In Slumberland Winsor McCaya. Autor uwielbiał zestawiać ze sobą różne rodzaje perspektyw. 3. Gatunki 3.1.Komiks w USA Komiksy Amerykańskie są głównie historiami z gatunku science fiction. Bohater najczęściej wyposażony jest w różne nadprzyrodzone moce, takie jak zdolność latania, tworzenia pajęczej sieci i posiadaniem nadzwyczajnej siły, zdobyte w wyniku niesamowitych wydarzeń, jak mutacje przez silne promieniowanie, ukąszenie przez zmutowanego pająka czy po prostu bohater jest z innej planety. Komiksy te są schematami bazującymi na „czerni i bieli”. Bohater musi być nieskazitelnie dobry, a czarny charakter zły do szpiku kości. Oczywiście w tych historyjkach zawsze na koniec dobro musi tryumfować. Heros zawsze jest uczciwym obywatelem, patriotą i zawsze pomaga ludziom ciemiężonym przez czarne charaktery. Taki bohater pozostaje anonimowy, przez jego skromność lub chęć prowadzenia normalnego życia, gdy akurat nie ratuje planety przed zagłada. Najsłynniejsze Amerykańskie komiksy to Superman, Spider- Man, Batman, Hulk.

3.2.Manga- komiks Japoński Japońskie powieści rysunkowe często naszpikowane są mitami i legendami czerpanych głównie z dwóch ksiąg. Są to Księga dawnych wierzeń i Księga dawnych wydarzeń. W Mandze, bardzo częstym motywem przewodnim jest zemsta bohatera, gdyż w historii Japonii jest głęboko zakorzeniona i uznana zemsta. Często pojawia się duch mściciel „Onryo”, który ujawnia się gdy ciało umiera, a dusza pragnie zemsty na kimś. Japończycy uwielbiają wymyślać post apokaliptyczne światy i osadzać w nich swoich bohaterów w „Akira” ponurym, przyszłym świecie. Prawdopodobnie wzięło się to z tego, iż podczas II W.Ś. na Hiroszimę i Nagasaki zrzucono bomby jądrowe, co było utożsamiane z końcem świata. Jak pisze Marcin Skorek: ”W najbardziej znanej na Zachodzie mandze pt.: Akira, jej autor Katsuhiro Otomo inaczej ukazuje świat po kataklizmie. Apokalipsa rozpoczyna okres mniej lub bardziej zauważalnego chaosu, tak w polu politycznym jak i moralnym. Co więcej, przyszłość należy rozumieć jako nierozwiązaną zagadkę, jako brak perspektyw.” Mangi często są „nafaszerowane” nowoczesną technologią, czarami i przybyszami z innych planet. Przykładem takiego komiksu może być Neon Genesis Evangelion .

3.3.Komiks undergroundowy Jest to ruch komiksowy jaki utworzył się po wprowadzeniu w 1954 roku, przez Comics Magazine Association of America kodeksu, który drastycznie ograniczał rysowników w ich działaniach i wolności wypowiedzi. Zabraniano pokazywania krwi, seksu i scen przemocy. Nie wolno było nawet używać „zakazanych słów”. Dlatego rysownicy, którzy nie mogli znieść

— koniec bezpłatnego podglądu —