Wielka Trójka, czyli polskie powieści lustrem naro

Pierwsze 50%

Która książka jest według Ciebie najważniejsza? Szukając odpowiedzi, ograniczymy się do książek polskich, do literatury powstałej w latach1832-1979, czyli okresu długiego i płodnego w historii naszego piśmiennictwa. Większość z nas potrafi wymienić spontanicznie konkretny tytuł, ale są także osoby, które szybko dopytają o znaczenie słowna “najważniejsza” - czyli w czym, dla kogo i w jakim aspekcie najważniejsza? Czy dla mnie subiektywnie, czy dla całego narodu? A czy ja znam większość książek, aby mieć pełne spektrum wyboru tej jednej? To uzasadnione dywagacje, gdyż ukierunkowują i doprecyzowują wstępne pytanie. Czytelnicy mają prawo wymienić dowolny tytuł według własnego odczucia. Niekoniecznie udzielimy jednoznacznej odpowiedzi, jeśli wahamy się między wieloma pięknymi, ważnymi tekstami, gdyż ciężko ograniczyć się do tylko jednej pozycji.

Wymienię zaraz trzy tytuły utworów, które różnią się między sobą stylem, treścią i intencją autora. To polskie powieści panoramiczne, które według mnie są tytułowym “lustrem” naszej historii, literatury, tożsamości narodowej i języka polskiego. Nie mam prawa stwierdzić, że są najważniejsze i przypomnę, że pytając o powieści, ograniczamy się do konkretnego gatunku literatury pięknej, utworu narracyjnego opisującego rozbudowany ciąg zdarzeń. Pomińmy tym razem opowiadania, nowele, wiersze, itd., aby móc wybrać konkretne dzieła.

„Lalka” Bolesława Prusa, „Chłopi” Władysława Reymonta oraz Trylogia, czyli cykl trzech powieści autorstwa Henryka Sienkiewicza: „Ogniem i Mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”. Oto „wielka trójka”. Lecz dlaczego właśnie te, a nie inne powieści? Powodów jest wiele, oto najważniejsze z nich. Znajdujemy w nich obszerne obrazy, wnikliwe, trafne i unikalne rozważania dotyczące rzeczywistości – dzięki temu poznajemy różne aspekty polskiej historii i tradycji narodu. Podziw budzi też kształt językowy utworów – ich piękny styl stał się jednym z fundamentów ukształtowanego w XX w. polskiego języka literackiego.

Są to książki napisane z rozmachem epickim. Dlatego wyróżniają się objętością stron, która dla większości czytelników może być demotywująca (wręcz odstraszająca), ale dzięki temu otrzymaliśmy długą i ekscytującą fabułę, różnorodność bohaterów i wielowątkowość akcji; całość poznamy podczas czytania. Nie są to krótkie nowele i popularne opowiadania. Wymienione przeze mnie tytuły są wielopłaszczyznowymi opowieściami, poruszającymi trzy zasadniczo odmienne tematy. Dlatego nie konkurują one ze sobą, lecz niczym sagi – staroskandynawskie dzieła epickie o historycznych bohaterach –potrafią przenieść w dawne dzieje, wywołać w nas refleksję, zadumę lub chociażby wątłe wyobrażenie minionych czasów, ważnych wydarzeń, piękna przyrody i burzliwej historii naszego kraju. Z tego powodu są wciąż ważne i warte rozmowy.

Mam nadzieję, że większość „zapalonych czytelników”, entuzjastów czytania zna już wyżej wymienione powieści, lecz dla wszystkich przypomnę teraz krótko ich fabułę, gdyż będzie to zarazem dowód ich wyjątkowości. Bez obaw, „spojlerować" nie będę, lecz mam nadzieję, że przy okazji udowodnię ich wyjątkowość!

Pierwsza została wydana „Lalka” Bolesława Prusa (w roku 1890), która jest powieścią panoramiczną dojrzałego realizmu. Jej fabułę zdominowała zasada prawdopodobieństwa opisanych zdarzeń. Prus stworzył szeroki obraz społeczeństwa końca XIX wieku uwzględniając wszystkie warstwy obywateli, przede wszystkim mieszkańców Warszawy. To społeczno-obyczajowa powieść o „straconych nadziejach” składająca się z kilku wiodących wątków, z czego dominującym wydaje się być historia nieodwzajemnionej miłości Stanisława Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Zauważymy w niej wiele motywów: romantyzm i idealizm, fascynację pieniądzem, władzą, nauką i karierą. Poboczne historie Minclów, Stawskiej, prezesowej Zasławskiej, Krzeszowskich lub chociażby biednych studentów niesamowicie oddziaływają na naszą wyobraźnię, stąd wielu literaturoznawców określa „Lalkę” jako powieść psychologiczną i egzystencjalną, a sam Prus wyjaśniał, iż chce „ukazać polskich idealistów na tle społecznego rozkładu”. Wokulski, który skupia w sobie losy dwóch pokoleń: postyczniowego i modernistycznego, irytuje i fascynuje równocześnie. Wątek żydowski, wizerunki kobiet, z których każda, jak i większość postaci, okazały się przegrane, naturalistyczne ujęcie życia miejskiego i niesamowite „Pamiętniki” Rzeckiego przenoszące nas w czasie – to tylko przykłady tematyki społecznej, psychologicznej i antropologiczno-etycznej, które przynoszą tragiczną wizję człowieka.

Ledwo wspomniałem paletę barw „Lalki”, lecz czas przejść do drugiej znakomitej powieści, czyli czterotomowych „Chłopów” Władysława Stanisława Reymonta. Praca nad nią trwała długo (od 1902 do 1909 roku) i okazała się dziełem życia pisarza, aczkolwiek już wcześniejsza powieść o gwałtownie rozwijającej się przemysłowo Łodzi pt. „Ziemia obiecana” była początkiem sławy i literackiego sukcesu Reymonta. Co jest wyjątkowego w tej powieści? Już sam fakt, iż w roku 1924 pisarz otrzymał za nią Literacką Nagrodę Nobla, a książka zyskała światowy rozgłos. Została przełożona na wiele języków. Co ciekawe, generalicja armii niemieckiej po wybuchu pierwszej wojny światowej doszła do przekonania, że lektura „Chłopów” pozwoli niemieckim oficerom poznać i zrozumieć „duszę” polskich włościan i obyczajowość miejscowego chłopstwa, dlatego nakazała jej czytanie.

Ja wybrałem ten tytuł ze względu na pełny i przejmujący obraz dawnej polskiej wsi, życia chłopów i prozy ówczesnego dnia. Pisarz wystąpił w imieniu najbiedniejszej, zacofanej, wykorzystywanej i zastraszanej warstwy społecznej jako…

— koniec bezpłatnego podglądu —